Jan de l’ors

Un còp èra, ua hemna qu’amassava sostre en un tojar entà har lo palhat de las vacas. Mentre qui èra de cap a nodar la lheitèra, qu’entenó croishir brancas. Un ors que sortí deu bòsc, que la gahè e que la se hasó seguir.
La hemna qu’èra a las totas, que credè que l’ors e la se volè minjar. Tot au contra, non li hasó pas briga de mau.
Totun que’s perdó la coneishença.
Quan la hemna e s’arregahè, qu’èra dens ua tuta e l’ors que la lecava las mans. L’ors non l’avè pas hèit arren, mes qu’èra plan embarrada ! Ua pèira de las granas de cent quintaus que barrava l’entrada de la tuta e que l’empachava de sortir.
Aquera bèstia non li volè pas har mau ; cada dia que partiva tà cercar de qué minjar e que tornava çò qui trobava : mèu, carn, averans, avanhons, amoras, de tot…
La hemna que s’acostumè, per fòrça. Be calè que s’acostumèsse ad aquera vita. Qué calè har ? Tant e tant qu’un dia que sentí qu’èra gròssa e qu’anava estar mair. Alavetz, qu’avó paur . Que’s pensè : « E quin serà aqueth mainatge, a quí e semblarà ? E serà un monstre ? » De tota faiçon, non podè pas qu’aténder l’òra d’amainadar ; que deishava córrer lo temps.

E un dia aqueth hilh que vadó ; qu’èra un mainat. Qu’èra beròi com tot, plan hèit ; n’èra pas un monstre, sonque drin de peu suu vente, ua petita tusca, com lo pair son.
Que l’aperè Jan pr’amor lo son pair que s’aperava Jan. E dias a dias aqueth Jan que’s hasó gran en aquera tuta. L’ors que se n’anava tot dia, com tostemps que tornava barrar la pòrta de la tuta dab la pèira grana de cent quintaus e que partiva tà cercar lo minjar.
Un dia qui èra partit, un arrai de sorelh que passè per devath de la pèira. Jan de l’Ors qu’aperè a la soa mair e que li demandè :
– Mamà, ça-i véder, que çò qu’ei aquò de tan beròi ?
– Aquò, gojat, ne’u vederàs pas jamei e jo ne’u tornarèi pas véder, aquò qu’ei la mei beròja causa qui sia sus tèrra, que s’apèra lo sorelh.
– Mes si ! mamà, que’u tornaram véder, lo dia quan sii jo pro hòrt entà possar la pèira, veiràs que sortiram d’ací !
– Non sèi pas si ac poderam har ; non sèi pas si t’i escaderàs gojat.

E lo temps que passava, lo gojat que pravava, qu’avè quasi la fòrça deu son pair ; qu’èra hòrt com un ors. E un bèth dia qui lo Jan de l’Ors e s’essajava dab l’espatla contra la pèira grana, qu’aperè a la mair :
– Ça-i véder mamà, que crei que la hèi botjar !
Vertat qu’èra, chic o briga que tremolava. La hemna que n’èra contenta e lo temps que passè drin mei.
Un bèth dia, quan lo pair estó partit, Jan de l’Ors que digó :
– Que vas véder mamà, uei que senteishi que vau har rotlar aquera pèira grana e que sortiram.
La soa mair que cridè :
– Lo bon Diu e’t posca enténer !
Lavetz, còp sec, lo gojat d’un còp d’espatla que hasó rotlar la pèira grana de cent quintaus. Libres, enfin, que s’escapèn de cap au vilatge on èra vaduda la soa mair.
Mes l’ors qu’entenó la pèira qui rotlava dens lo bòsc tà capvath e a grans camadas que tornè tà la tuta. Quan vedó que s’èran escapats que’us corró au darrèr com un hòu. La hemna ne’n podè pas mei. Viste Jan de l’Ors que la se carguè suu còth e que tornè partir a hum. Qu’arribèn au vilatge.

Aquiu, bèth temps avè, que la credèn morta. Lo pair e la mair sons qu’èran morts de chegrin. Quan los deu vilatge la vedón tornar que’u digón :
– On èras tu donc passada despuish tant de temps ?
Que’us contè l’istuèra soa mes arrés non la volón créder. Que’s pensavan qu’avè avut lo petit dab… qu’èra partida… e que… Arrés non volón créder de qu’èra l’ors qui l’avè hèit aqueth mainatge. Non l’acceptèn pas, non l’aimèn pas, au son petit tanpòc.

Que’u hiquè a l’escòla mes qu’èra tan hòrt, en tot s’amusar que hasè mau aus autes eslhèves. Sonque en los comptar, en los tocar dab lo dit que’us hasè càder tà tèrra. E tots de plorar :
– Jan que m’a hèit mau !
– Jan qu’ei maishant !
E Jan per ací e Jan per acerà, la soa mair ne’n podè pas mei, que n’avè hartèra de tots aqueths planhius. E tà fenir, un bèth dia, lo regent de l’escòla que l’anonciè : ne’u poish pas mei guardar, dab eth que i a tròp de pagalha.

Lavetz la soa mair que’u hiquè tà apréner lo mestièr de haure. Qu’èra tant hòrt qu’ac copava tot. Lo haure qui l’aimava hèra, que n’èra desolat. Bèthlèu, Jan de l’Ors qu’estó hart d’aquera situacion e que digó a la soa mair :
– Escota’m, jo que me’n vau d’ací, que vau anar córrer lo monde e véder si’m poish anar ganhar la viòca aulhors. Quan agi hèit fortuna que tornarèi.
La soa mair que’u digó :
– Praube petit, sèi pas jo… Lhèu que vau miei que te n’anes, pr’amor, vertat qu’ei, ací, non pòts pas har arren.
Que tornè véder au haure. Que i avè, pausat aquiu en un canton de la harga, un èish de carreta de nau quintaus. Que demandè au haure de li har ua cana. Lo haure qu’arrefusè, qu’èra tròp dur. Lavetz Jan de l’Ors que prenó l’èish, que’n pleguè un cap suu jolh tà se’n har ua beròja cana e que partí peu monde en la har virolejar au cap deus dits.
En tot caminar, qu’encontrè un gigant qui jogava aus quarrats dab ua arròda de molin ; que’u digó :
– B’ès hòrt ! E quin t’apèras ?
– Que m’apèri Arròda de Molin e tu quin t’apèras ?
– Jo que m’apèri Jan de l’Ors, pr’amor lo pair men qu’ei un ors.
Arròda de Molin qu’èra espantat per la cana de nau quintaus. Jan de l’Ors que’u digó :
– E’m vòs seguir capvath deu monde ? Que haram causas de las granas !
– Dab plaser, ce responó Arròda de Molin e que se n’anèn tots dus.

Drin mei luenh, qu’encontrèn un aute gigant qui èra en trin de har ua rota a còp de pè. Aqueth tanpòc n’èra pas com los autes. Qu’èra mei hòrt que tots. Qu’èra tan hòrt qu’esglaishava las arròcas, tot miut, dab los pès e que se’n serviva tà peirar los camins. Arròda de Molin e Jan de l’Ors que’u demandèn :
– B’ès hòrt ! E quin t’apèras ?
– Que m’apèri Trencamontanha e vos, quin v’aperatz ?
– Jo que m’apèri Jan de l’Ors, pr’amor lo pair men qu’ei un ors.
– E jo que m’apèri Arròda de Molin pr’amor que hèi aus quarrats dab ua arròda de molin.
Trencamontanha qu’èra au son torn espantat per la cana de nau quintaus. Jan de l’Ors que’u digó :
– E’ns vòs seguir capvath deu monde ? Que haram causas de las granas !
– Dab plaser, ce responó Trencamontanha e que se n’anèn tots tres.

Drin mei luenh, que vedón un gigant estenut en un camp de hroment, qu’escotava los bruts.
Que’u demandèn :
– B’ès hòrt ! E quin t’apèras ?
– Que m’apèri Aurelha Fina, qu’escoti lo hroment qui germia.
Los autes que credón de que’s trufava d’eths.
– Que’vs disi la vertat, ce’us digó, qu’èi l’aurelha tan fina que poish enténer çò qui los autes n’entenen pas. Arrés no’m vòlen pas mei pr’amor qu’enteni tot çò qui non deverí pas enténer e que’m foten dehòra de pertot. E vos quin v’aperatz ?
– Jo que m’apèri Jan de l’Ors, pr’amor lo pair men qu’ei un ors.
– Jo que m’apèri Arròda de Molin pr’amor que hèi aus quarrats dab ua arròda de molin.
– E jo que m’apèri Trencamontanha pr’amor que hèi camins en esglaishant pèiras dab los pès..
Aurelha Fina qu’èra espantat per la cana de nau quintaus. Jan de l’Ors que’u digó :

– E’ns vòs seguir capvath deu monde ? Que haram causas de las granas !
– Dab plaser, ce responó Aurelha Fina e que se n’anèn tots quate.

En tot caminar, qu’encontrèn un aute òmi ; n’èra pas un gigant : qu’èra mau fotut, tonhut, de guingòi.
Que’s digón :
– E hòu ! Aqueste non harà pas un companhon deus bons tà nosauts !
Un còp au ras d’eth que vedón escrivut suu bonet : « que n’èi tuat tres d’un còp ». Tà díser la vertat qu’avè aucidut tres moscas mes qu’avè escrivut aquò tà’s balhar importància.
– B’ès hòrt e quin t’apèras ?
– Que m’apèri Tonhut pr’amor qu’èi ua tonha.
– Eh ben, ce’u digón los autes, espantats, ça-i te’n dab nosauts, e que se n’anèn tots cinc : Jan de l’Ors, Arròda de Molin, Trencamontanha, Aurelha Fina, e Tonhut.

Totun au cap d’ua pausa que’s digón :
– Que cau que sàpim qui serà lo mèste.
– Que serà lo mei hòrt !
– Si hèm a las estòrças, los darrèrs que seràn avantatjats puishque los purmèrs e seràn fatigats. Que vam meilèu getar la cana ; lo qui lo mei luenh e la geti, que serà lo mèste.
Jan de l’Ors que comencè. Que hasó virolejar la cana e que la getè hòrt luenh. Arròda de Molin, eth, non la getè pas tan luenh com Jan de l’Ors. Trencamontanha que pausè la cana per tèrra e d’un còp de pè que la hasó volar, mes pas tan luenh com Arròda de Molin. Aurelha Fina eth que digó :
– N’essagi pas, non la poish pas lhevar !
Tonhut tanpòc non la podè pas lhevar. Mes com èra un finàs, un coquinàs, que cridè au monde qui’s passejavan de l’aute part deu gave :
– Espartatz-ve, monde de delà l’aiga !
– Que vòs tu har ? ce’u demandè Jan de l’Ors.
– Eh ben ! que’us demandi de’s har enlà tà non pas tuà’us dab la cana.
– Dèisha la cana ací, si la getas acerà non la poderam pas anar cuélher.
Tonhut, vertat qu’ei, non l’averé pas poduda lhevar eth tanpòc, qu’èra sonque ua rusada. Los autes que’u digón :
– Si la pòdes getar dinc acerà que vòu díser de qu’ès tu lo mei hòrt.
E atau qu’estó mèste. E que tornèn partir tots los cinc.
Que caminèn ua longa pausa. Qu’arribèn en vista d’un castèth. Aurelha Fina non volè pas entrar, qu’entenè… un pielòt de causas. Jan de l’Ors qui n’avè pas paur a la bruma que digó :
– Que vam entrar bissè ! Que vam anar véder çò qui’s passa aquiu dehens.
Qu’entrèn. La taula qu’èra parada, ua sieta entà cadun, que’s hiquèn a clacar. Un còp arregolats, que pugèn au solèr. Que i avè un lheit entà cadun :
– Eh ben ! ce digón, non va pas briga mau !
Que’s coquèn. Dens la nueit, Aurelha Fina qu’arribè tau lheit de Jan de l’Ors, pr’amor d’estar mort de paur.
– Qu’èi paur, que se n’i passa causas ací !
– Òh, tu, n’ès pas qu’un pauruc !
Que l’enviè tau hons deu lheit.

L’endoman matin que’s lhevèn. Davant deu castèth que i avè quate chivaus. Abans de partir tà caçar, be caló causir quau e devè demorar tà preparar la sopa. Aurelha Fina qu’arrefusè de demorar, qu’avè paur. Que deishèn Arròda de Molin. Qu’èra conviengut qu’a mieidia que devè sonar la campana ta’us aperar tà la sopa.
Arròda de Molin qu’èra a har còser la garbura suu huec de la chemineia quan entenó, darrèr d’eth, ua votz qui’u demandè :
– Sénher, e’m poish cauhar, que soi morta de hred !
– Plan segur, ce li responó, shens s’arrevirar, tròp aucupat qui èra a susvelhar la sopa. Ad aqueth moment que’s recebó un còp tarrible darrèr deu cap. Que s’esvaní.
A mieidia la campana non sonè pas. Los autes, chepicats, que tornèn. Que trobèn Arròda de Molin estenut a tèrra en trin de s’arregahar. N’avè pas vist ad arrés. Qu’avè sonque entenut ua votz.
L’endoman, Trencamontanha que demorè. Qu’èra conviengut qu’a mieidia que devè sonar la campana ta’us aperar tà la sopa.
Qu’èra a har còser la garbura suu huec de la chemineia quan entenó, darrèr d’eth, ua votz qui’u demandè :
– Sénher, e’m poish cauhar, que soi morta de hred !
– Plan segur, ce li responó, shens s’arrevirar, tròp aucupat qui èra a susvelhar la sopa. Ad aqueth moment que’s recebó un còp tarrible darrèr deu cap. Que s’esvaní.
A mieidia la campana non sonè pas tanpòc. Los autes, chepicats, que tornèn. Que trobèn a Trencamontanha estenut a tèrra en trin de s’arregahar. N’avè pas vist ad arrés. Qu’avè sonque entenut ua votz.
Enfin, Jan de l’Ors que digó :
– Qu’i vau demorar jo, tà véder çò qui’s passa !
Los autes partits tà caçar, Jan de l’Ors qu’èra aquiu a har còser la garbura quan entenó, darrèr d’eth, ua votz qui’u demandè :
– Sénher, e’m poish cauhar, que soi morta de hred !
Que s’arrevirè : qu’èra un tròç de broisha bissè !
– Si as hred, hè’t ençà, ce li digó.

Lavetz au moment quan s’ajaquè la broisha, que li dè un còp de cana de nau quintaus e que l’enviè lo mus purmèr tau huec. Après que la gahè peu còth e que l’anè péner a un cluchet de carnicèr. Que sonè la campana. Los autes que’s digón : « Aqueth, òc, que sona la campana ! » Qu’arribèn, e Jan de l’Ors que’us contè çò qui s’èra passat.
– Tè, ça-vietz véder.
Que’us miè dinc au cluchet mes la broisha qu’avè halat. Totun qu’avè deishat sang e que la seguín a las pedadas. La sang que s’arrestava davant d’ua lavassa, que la truquèn, que sonava cloc ; que la lhevèn e devath que descobrín un putz.
– Non pòt pas estar qu’aquiu en baish, qu’i cau anar, ce digón.

Mes qu’èra tostemps parièr, qu’i calè anar. Mes quí ?
– Eh ben, jo qu’i vau, ce digó Arròda de Molin qui n’avè pas paur.
Que’u baishèn dab ua còrda, ua còrda gròssa e que cridava :
– Còrda ! Còrda ! Còrda !
Mes quan arribè a miei putz, que hasè de mei en mei escur, qu’avó paur e que’us cridè :
– Tornatz-me pujar ! Tornatz-me pujar !
Trencamontanha au son torn que voló essajar. Que’u baishèn dab ua còrda, ua còrda gròssa e que cridava :
– Còrda ! Còrda ! Còrda !
Mes quan arribè quasi au hons, que hasè de mei en mei escur, qu’avó paur e que’us cridè :
– Tornatz-me pujar ! Tornatz-me pujar !
Tonhut, lo mèste, que demandè a Aurelha Fina d’i baishar, mes non n’èra pas question ! Au mèste n’èra pas ad eth d’i anar.
– Bon, ce digó lo Jan de l’Ors qu’i vau anar, jo.
Que’s hiquè la cana au plec deu braç e que baishè.
– Còrda ! Còrda ! Còrda !
Eth, qu’i arribè au hons bissè ! E qu’espiè çò qui avè aquiu baish. Que i avè quate pòrtas dens la murralha, com pòrtas de preson. D’un còp de cana que crebè la purmèra, darrèr qu’i trobè ua beròja gojata presoèra e ua saca d’aur.
– Mon Diu, ce’u digó, e jo qui’m pensavi de’m morir ací, n’aurí pas jamei credut qu’arrés e’m viengoren desliurar.
– Eh ben, ce’u digó Jan, ça-i, que’t vau sortir d’ací.
Que la miè tau pè deu putz, que l’estaquè a la còrda e que demandè aus autes de la tirar tau bèc. Quan estó en haut, Tonhut que digó en la véder :
– Aquera qu’ei mea.
Jan de l’Ors, au hons, que continuava la soa exploracion. Que tornè forçar ua auta pòrta d’un còp de cana. Darrèr, qu’i trobè ua beròja gojata presoèra, enqüèra mei beròja que la purmèra, dab ua bèra saca d’aur.
– Mon Diu, ce digó, e jo qui’m pensavi de’m morir ací, n’aurí pas jamei credut qu’arrés e’m viengoren desliurar.
– Eh ben, ce’u digó Jan, ça-i que’t vau sortir d’ací.
Que la miè tau pè deu putz, que l’estaquè a la còrda e que demandè aus autes de tirar. Quan estó en haut, Tonhut que deishè la purmèra e que’s prenó aquera qui èra enqüèra mei beròja.
– Aquera qu’ei mea.
E atau que pugèn quate gojatas de mei en mei beròjas e cada còp Tonhut que’s prenè la mei beròja.
Jan de l’Ors au hons qu’estacava las sacas d’aur qui èran de mei en mei bèras. Tonhut, au som deu putz, que hasè tostemps la medisha causa : que deishava la purmèra saca pr’amor la qui arribava qu’èra mei bèra et fin finala que’s guardè la mei bèra de totas. A la fin que cridè a Jan de l’Ors :
– Non n’i a pas mei ?
– Non, non n’i a pas mei. Adara, pujatz-me !
Lavetz Tonhut que digó aus autes :
– Qu’avetz plan entenut, que i a sonque quate sacas, non n’i a pas que quate gojatas e qu’èm cinc. Quan sia pujat que volerà tad eth ua saca e ua gojata, que calerà que quauqu’un de nosauts e se’n passe. Que vau mei deishà’u au hons.
Que getè la còrda dens lo putz, que’u barrèn dab la lavassa gròssa e que s’escapèn.
Arròda de Molin, Trencamontanha e Aurelha Fina n’èran pas tròp fièrs mes Tonhut eth, qu’èra ua canalha. Que s’escapèn e que’u deishèn dens lo putz.

Lo praube Jan de l’Ors que vedó lo putz a barrà’s. Qu’èra sol aquiu au hons. Qué calè har ? A sobras de virar, d’arrevirar, a sobras de cercar, que trobè la vielha broisha qui s’esconè en un canton e que la gahè.
– Ah ! tu, ce’u digó, que cau que’m sortescas d’ací o que t’escani.
– Òc, que te’n sortirèi, que te’n sortirèi ce’u prometó.
Qu’aperè un gran ausèth, ua agla blanca, qui vivè aquiu e que digó a Jan de l’Ors :
– N’as pas qu’a pujar a cavalhas sus l’ausèth, quan te demande carn que’u non daràs e que’t pujarà.
Que li balhè un vetèth e atau qu’estó.
L’ausèth que volava capsús e Jan que i èra dessús : « Carn ! carn ! ce cridè l’agla, carn !». Cada còp qui cridava Jan que copava un tròç de vetèth e que’u non dava. « Carn ! carn ! »…e que pujavan, que pujavan… Quasi arribats au som deu putz non i avè pas mei carn e l’agla que baishè tau hons.

« Aquò non pòt pas anar » ce’s pensè Jan de l’Ors.
Que’s hiquè en cèrcas de la broisha e a sobras, que la descobrí esconuda en un aute canton.
– Ah ! ce’u digó, adara que n’i a pro d’aqueth tribalh. Que vas pagar !
Que la se hiquè devath deu braç e cada còp qui l’agla e cridava : « carn ! » que’u balhava un tròç de broisha. Qu’èra tilhuda aquera broisha, com un corbaish, e l’agla que se’n vedè tà nhaspar-la. A sobras, quan avó acabat la broisha, qu’arribèn au bèc. D’un còp de punh, Jan de L’Ors que hasó sautar la lavassa e que sortí.
Aurelha Fina qu’ac avè tot entenut :
– Qu’arriba, avisatz-ve, qu’arriba, que’ns va tuar a tots.
Los autes n’avèn pas entenut arren.
– Bòh ! pensa tè, a tu pauruc ! Au hons qu’ei, e que i va petar ! ce digó Tonhut.
Mes a fòrça, Jan de l’Ors que’us tornè gahar. N’èra pas content, briga content ! Que demandè :
– Quau ei lo qui a avut l’idea de’m deishar au hons deu putz ?
Arròda de Molin, Trencamontanha e Aurelha Fina, amassa, que responón :
– Tonhut !
Lavetz d’un còp de cana, Jan de l’Ors que descapitè a Tonhut e com aqueste e s’avè causit la mei beròja gojata e la saca d’aur mei bèra, qu’estó la soa part.

Que tornè tà casa e la soa mair que n’estó urosa !
– E vedes mamà, ce’u digó, que t’aví prometut de tornar. Fortuna hèita e dab ua hemna, ací que soi e que podem víver urós.

E cric e cric mon conte qu’ei finit,
E cric e crac mon conte qu’ei acabat.

La nueit que’s minja lo dia

Un còp èra, en un temps hèra vielh, un temps quan los òmis e vivèn dens cabanas de brancas e de pèth, un temps quan los òmis e hasèvan cantar la montanha en hestejar dens las soas bocas, a l’entrada de las cuèvas…

Que n’i avè dus, esconuts darrèr un plèish de cap a la montanha, lo barròt a la man a esperar qu’un herum e passèsse.

Tot d’un còp, l’un que digó a l’aute :
- Eh !
- Qué i a ? ce’u responó.
- As vist la nèu sus la montanha ?
- Òc, que l’èi vista.
…
- Eh !
- Qué i a ?
- As vist lo só ?
- Eh ben ?
- Non gausa pas mei pujar au bèth miei deu cèu, que’u diserén esvarjat !
- Ah, qu’ac credes ?
…
- Eh !
- Qué i a ?
- As vist la nueit ?
- Eh ben ?
- Que vad de mei en mei longa e escura !
- Ah !
…
- Eh !
- Qué i a ?
- As vist lo dia ?
- Eh ben ?
- Que vad de mei en mei brac !
- Ah ! !
…
- Eh !
- Qué i a ?
- Que diserén la nueit que’s minja lo dia !
- Ah ! !
…
- Eh !
- Qué i a ?
- E se’s minja tot lo dia ?
- Eh ben ! que’ns vam morir !
- E qué cau har ?
- Ah, aquiu, pensi, que cau anar véder lo broish.

En córrer, que se n’anèn tà véder lo broish, plan solide, eth que sabè ! Que demorava en ua tuta drin a despart deu vilatge.

Qu’arribèn davant la tuta, que i avè un mescladís d’aulors de còrn cremat e d’untamis sucrats.

Un drin espaurits, que gausèn demandar :
- Eh, hòu, broish !
- Qué i a ? ce’us responó d’ua votz esglasianta.
- La nueit que vad de mei en mei longa !
- Qu’ac sèi !
- E lo dia que vad de mei en mei brac !
- E alavetz ?
- Que diserén la nueit que’s minja lo dia !

Shens sortir de la tuta que digó :

- N’ei pas sonque lo debut d’ua temporada de las maishantas, la temporada deu hred, de l’escur, deus herums ahamiats e de la paur.
- E qué cau har ? ce’u demandèn los caçadors.
- Que cau hestejar dens la boca de la montanha. Que cau anar cantar e dançar a l’entrada de la cuèva nosta a l’entorn d’un gran huec, sustot shens tirar-ve’u deus uelhs, dinca la lua e sia redona.

Los dus caçadors que se n’anèn véder tots los òmis deu vilatge tà’us contar la loa istuèra.

Que dancèn e que cantèn pendent nueits e dias e dias e nueits a l’entorn de la halha, sustot shens tirar-se-la deus uelhs, e chic a chic, nueit après nueit, la lua que vadó redona.

Mes l’escur ahamiat de dia que contunhava lo son repèish e lo só, adara, non gausava pas solament pujar per dessús la montanha.

Alavetz, que se’n tornèn véder lo broish.

En arribar, qu’arreconeishón aqueth mescladís d’aulors de còrn cremat e d’untamis sucrats, la tuta que n’èra tota ahumada.

Que’s hiquèn a demandar :
- Eh, hòu, broish !
- Qué i a ? ce’us responó d’ua votz esglasianta.
- Qu’avem cantat, qu’avem dançat dinca la lua estosse redona mes la nueit que prava.

Lo broish que demandè :
- Ei partit o non ?
- Quí avè de partir ? ce’u demandèn los caçadors.
- Eh ben, lo noste cosin, l’òmi sauvatge de la montanha, lo pelut qui sap marchar sus las camas de darrèr, qui sap amassar los ajons com lo qui cuelh ua flor, qui sap trobar la mèu e las hontetas frescas e qui se’n va quan cau partir, ce’us responó esmaliciat.

- Òc, broish, l’ors qu’a desapareishut, ce’u digón los caçaires espaurits.

Lo sapient que se n’anè tau hons de la cabana e que tornè dab la pèth de l’ors tuat l’estiu passat. Qu’avè guardat lo tèst estacat a la pèth.

Que’s hiquè lo cap de la bèstia suu cap, que s’amantolè dens la pèth de l’ors e que digó :

- Entà har tornar lo bèth temps, que cau har tornar lo pelut. Pr’amor l’ors que’s pòrta la prima sus la rea. Quan se’n va, que la s’empòrta, mes quan torna, lo só que hè plorar la montanha. Ça-vietz, que vam dançar e cantar vestits atau a l’entorn deu gran huec, e sustot shens tirar-nse’u deus uelhs, dens la boca de la montanha, que’u vam har créder que n’i a un de sortit. Atau l’ors que va tornar e que’ns va portar la prima.

E que cantèn e que dancèn nueits e dias e dias e nueits a l’entorn de la halha, e sustot shens tirar-se-la deus uelhs, dens la boca de la montanha.

Que perdurè ua lua sancèra…

Puish un dia, lo qui espiava tostemps lo pè deu cèu que’s hiquè a cridar :
- Que l’èi vist ! Que l’èi vist ! Tot cargat de prima ! Sentitz, la balaguèra que’s lhèva !
Qu’èra vertat, lo Mossur qu’èra tornat en companhia de la balaguèra qui, autanlèu, e hasó plorar la montanha ; com lo lop de la nèu que la hasó pujar de cap au som.

Puish, dia après dia, lo só que’s hiquè a lhevà’s mei de d’òra, a se n’anar drin mei tard e, valent en per’mor de non pas estar tot sol, a pujar drin mei haut dens lo cèu.

Los arbos, desvelhats, que comencèn de vestí’s de verd, puish de flors de totas las colors e enfin de fruts sucrats.
Las bèstias, petitas e granas, que gausèn totun córrer per las seuvas e las pradèras.
Taus òmis escalorits, lo bèth temps qu’èra tornat, lo temps de la lutz e de la calor, lo temps de partir tà la caça quan hasèva hrèita e justament… espia…

Que n’i a dus, esconuts darrèr un plèish de cap a la montanha, lo barròt a la man a esperar qu’un herum e passe. Tot d’un còp… escota… l’un que ditz a l’aute :

- Eh !
- Qué i a ? ce’u responó.
- As vist la nèu sus la montanha ?
- Òc, que l’èi vista.
…
- Eh !
- Qué i a ?
- As vist lo só ?
- Eh ben ?
- Non gausa pas mei pujar au bèth miei deu cèu, que’u diserén esvarjat !
- Ah, qu’ac credes ?
…
- Eh !
- Qué i a ?
- As vist la nueit ?
- Eh ben ?
- Que vad de mei en mei longa e escura !
- Ah !
…
- Eh !
- Qué i a ?
- As vist lo dia ?
- Eh ben ?
- Que vad de mei en mei brac !
- Ah ! !
…
- Eh !
- Qué i a ?
- Que diserén la nueit que’s minja lo dia !
- Ah ! !
…
- Eh !
- Qué i a ?
- E se’s minja tot lo dia ?
- Eh ben ! Que’ns vam morir !
- E qué cau har ?
- Ah, aquiu, pensi, que cau anar véder lo broish.

Eh ! E saps quin s’apèra aquera hèsta quan se cau vestir au contra, quan cau cantar e dançar a l’entorn deu gran huec, sustot shens tirar-se’u deus uelhs, sonque tà har tornar la prima ?

Adara, lo monde que l’apèran Carnaval.

E cric e crac lo conte qu’ei acabat,
E crac e cric lo conte qu’ei fenit.

Lo minjachepics

En ivèrn, lo ser, qu’èi un tribalh deus màgers : que cau que hasqui còser las lenhas. Un còp dispausadas de plan, que boti lo huec. A d’aqueth moment, que comença çò de seriós : qu’an de bruslar mes pas tròp viste, a plaser, qu’èi a susvelhar, bohar, mulhar… De hèit, que m’assèdi davant deu larèr e qu’espèri que sian cueitas.
Qu’èra un d’aquestes sers atau, un ser d’ivèrn de har còser las lenhas. Qu’èri assedut davant deu larèr, quan, tot d’un còp, qu’entenoi ua batsarra dehòra, ua batsarra vienguda de luenh enlà e qui s’apressava. Qu’arreconegoi cantas de cantar, cantas de dançar, cantas de timponejar, cantas qui arribavan dinc a tustar a la pòrta mea.

Qu’anèi obrir : monde desguisats pertot ! Que n’i avè deus beròis, hèra beròis e que n’i avè deus lèds mes hèra lèds… Qu’èra lo Carnaval e que m’ac aví desbrembat a trucas de har còser las lenhas.
Viste, que me n’anèi au cabinet de Memé e que li panèi la vielha rauba blua, la de las floretas blancas, un par de baishs, ua perruca, ua còha ; tà las espartenhas, qu’anèi au cabinet de Pepé.
Qu’èri berogina com tot !

E aquiu que comencè la hèsta. Purmèr per las carrèras e puish a Entoeneta, qu’ei l’estanguet deu vilatge. Qu’i avem bevut e puish cantat e bevut e cantat, fin finala qu’avem minjat. De cap a duas òras deu matin, Entoeneta que’ns preguè de nse’n tornar tà casa pr’amor qu’èra fatigada. Que se n’anèm tà dehòra, que hasè hred, qu’èram drin perduts. Tot qu’èra escur, tot qu’èra silenciós.
En passar davant la glèisa, un que’s hiquè a soar la campana e aquiu qu’èra beròi pr’amor a cada truc las lutz deus ostaus que s’alucavan… Qu’ac deishèm pr’amor que hasè set.

Que nse n’anèm a Bertrand, qu’avè tostemps vin deu bon. Que cantèm devath de las frinèstas soas, tà començar a plaser e puish de mei en mei hòrt shens poder desvelhà’u. Alavetz que cantèm que, d’autes còps, lo Bertrand que se n’anava darrèr la glèisa e que aquiu… qu’obrí la pòrta. Que’n sortim ahamiats a quate òras deu matin.
Drin mei tard, que’ns trobèm devath de las frinèstas deu Gaston, qu’avè pelat. Qu’i cantèm, tà començar a plaser e puish de mei en mei hòrt shens poder desvelhà’u. Alavetz que cantèm que, d’autes còps, dens lo prat deu Gaston la hita n’èra pas au medish endret com uei lo dia e que… qu’obrí la pòrta. Que’n sortim de cap a sheis òras deu matin après aver tastat las micas, los chichons, las saussissas…
Que hasè hred, lo só ne volè pas lhevà’s en pr’amor de l’ivèrn. Que nse n’anèm a Denisa tà minjar crespèras. Devath las frinèstas soas, que cantèm tà començar a plaser e puish de mei en mei hòrt shens la poder desvelhar. Alavetz que cantèm que, d’autes còps, la Denisa que se n’anava darrèr la glèisa e que aquiu dab lo… qu’obrí la pòrta. Que’n sortim fatigats a sèt òras deu matin e que nse’n tornèm tà casa.

De cap a mieidia, que’ns desvelhèm los uns après los autes. En obrir los contravents, que vedoi monde davant l’ostau men, monde qui hasèvan un mus, mes un mus deus maishants ! Dilhèu n’avèn pas dromit de com cau ? Que telefonèi aus amics, que’m digón que tot lo vilatge que hasèn lo mus !
Mes qu’èra de la fauta de Carnaval ! N’estosse pas estat Carnaval, que serem demorats a casa tà har còser las lenhas e urosament qu’i èram tà hestejà’u sinon cap de Carnaval e donc cap de prima !

Alavetz, que decidim de fabricar un gran bonòmi de papèr, de l’aperar Sent Pançard e lo dia deu Dimarç Lardèr de passejà’u per las carrèras, mià’u sus la plaça e aquiu de l’acusar de las peguessas nostas e de’u cremar.
Que’u fabriquèm e lo Dimarç Gras qu’arribè.

Lo Sent Pançard pausat au bèth miei de la plaça, lo jutjament que comencè. Au debut qu’estó acusat de totas las holias deus dias passats. En seguir, que l’arcastèn los chepics de la vita de tot dia : la vaca malauda, la television en pana, lo pericle tròp hòrt, la nèu tròp hreda, lo só tròp caut… Puish, chic a chic, qu’arribèn los chepics màgers : las pelejas, lo chegrin pr’amor deu monde qui se’n van…
Tot d’un còp, la petita Leà que s’apressè. Lo gatòt blanc, balhat per lo pepé son, qu’èra partit. Que n’èra chepicosa e qu’avè hami qu’estosse la fauta de quauqu’un mei, alavetz qu’acusè lo Sent Pançard.

Còp sec, lo silenci que’s hasó, Maria de Hauria, la qui ei vielha despuish tostemps, dab lo blu pregond deus sons uelhs e la nèu deu son peu, que trauquè la horrèra, seriosa e fièra dab un paperòt a la man. Arribada au ras deu Sent Pançard, que digó :
— Aquiu dessús, qu’èi escrivut lo men chepic mei secret, mei pesuc, mei vielh tanben. N’èi pas hami de’u contar a tot lo monde, mes que voi que se n’ane dab la halha de Carnaval.
E que peguè lo son paperòt sus l’esquia de la monaca.
Puish los uns après los autes, en un gran silenci, lo monde deu vilatge que se n’anèn pegar lo lor chepic de papèr suu Sent Pançard. Que n’i avè deus rois, deus verds, deus blus, deus vriulets, tanben deus blancs e deus negres… Praube Sent Pançard, qu’èra cubèrt de chepics de totas las colors.

Lo Sent Pançard qu’estó condemnat a estar cremat de tira sus la plaça deu vilatge. Qu’estó pausat sus las lenhas, qu’aluquèm lo huec… Quina halha !
Lo huec que comencè de minjar los solièrs deu Sent Pançard pr’amor Carnaval qu’avè solièrs de papèr, solièrs de papèr tà dançar leugèr.
Après que pugè tà minjar los pantelons, pr’amor Carnaval qu’avè pantelons de papèr, pantelons de papèr tà dançar leugèr.
En seguir la camisa, pr’amor Carnaval qu’avè camisa de papèr, camisa de papèr tà dançar leugèr.
Puish lo tricòt, pr’amor Carnaval qu’avè tricòt de papèr, tricòt de papèr tà dançar leugèr.
Enfin, los chepics, pr’amor Carnaval qu’avè chepics de papèr, chepics de papèr tà dançar leugèr.
Còp sec, lo Jan que’ns cridè :
— Espiatz, los chepics que se’n van !

Que i avè, au dessús de la halha, au bèth miei deu hum, troçòts de papèr rois de huec qui s’esparricavan, qu’èran los chepics qui pujavan, pujavan, pujavan dens lo cèu. Au cap d’un moment, la balaguèra que’s lhevè, solide en pr’amor de la prima desliurada de la tuta de l’ors, e que’us s’emportè.
Alavetz, nosautes, que’us seguim en traucar los prats, los plèishs, las seuvas e qu’arribèm au ras deu gave.

Au dessús deu gave, la balaguèra que’us se deishè càder l’un après l’aute tot a plaser, dens l’aiga verda de nèu.
— On se’n van ? On se’n van ? ce cridè lo Seuvan.
Au ras de l’aiga que i avè un vielh òmi desconegut a espiar l’aiga de cap a capvath. Qu’èra vestit dab pantelons blus, ua vèsta blua, ua casqueta blua dab ua ancora dessús, que’m raperava a quauqu’un, mes a qui ? Qu’avè los uelhs estranhs, los uelhs de quauquarrés qui a cercat longtemps ; au hons deus sons uelhs que i avè lo blu de la mar grana… Que’s lhevè, lo dit tenut de cap a capvath e que responó :

— Que se’n van a la gran boca, a la boca de la mar grana qui’s minja lo gave, que se’n van tau Bocau. Pr’amor, sabes, lo gave que devara viste de la montanha enlà e puish que s’apatza e que’s passeja tranquille enter los prats com si vadè vielh, enfin qu’arriba a la boca de la mar grana qui’s minja lo gave. Aquiu, qu’essaja d’arrecular mes non pòt pas pr’amor un gave n’arrecula pas jamei e los chepics tanpòc. Alavetz los cosseis que se’n van anar luenh dens la mar grana e acerà que van ahonsà’s dinc au mei pregond de l’aiga, l’un après l’aute, tot a plaser.
— Alavetz, au hons de la mar grana, qu’i son tots los chepics deu monde ? çe’u demandè lo Seuvan.
— Non, çe’u responó lo vielh òmi, pr’amor que i ei lo minjachepics !
— Qui ei ? çe’u demandè lo mainat.

— Qu’ei un peish, arrés non l’an pas jamei vist, sabem pas s’ei gran o petit, roi, verd, blu, vriulet, blanc o negre, mes qu’ei au hons de la mar tà minjar los chepics deu monde, qu’ei en pr’amor d’aquerò que lo monde e’s desbremban viste las leçons de la vita.
Lo vielh òmi que baishè lo son dit, au hons deus uelhs qu’avè tots los chepics
deu monde.
Abans de partir que digó enqüèra :

— Avisatz-ve de non pas marchar sus las brasas deu huec, dilhèu que i son cosseis enqüèra. S’i marchatz dessús que ve’n vatz pegar un devath la cauçura, que’u ve vatz portar tà casa, e puish que serà dilhèu lo chepic de quauqu’un mei… La balaguèra o lo vent ploi que’us se vieneràn cuélher lèu.
Puish que partí com Carnaval, arrés non l’an pas jamei tornat véder au vilatge
mes tot lo monde que saben adara on se’n van los chepics lo darrèr dia de Carnaval.
E cric e crac, lo Carnaval qu’ei cremat.
E crac e cric, lo Carnaval qu’ei partit.