Estructura deu defilat
Los Blancs o Beròis
- Los Esquirons
- Los Abans-corrièrs
- Los Questaires
- Los Fesilhèrs
- Los Banderolèrs
- Los Tabardaires
- Los Pantelons
- Los Arlequins
- Los Pastors
- Los « Beròis »
- Lo Cavalet
- lo Gat
- lo Porcatèr
- la Cantinèra
- Lo Monsur e la Dauna
- Lo Paisan e la Paisana
- La Poralha
La cort deu Rei
- Lo grop Sent Pancard
- Sent Pançard
- Carronha
- Las Palhassas
- Quaresma
- Lo grop de l’Ors
- L’ors, l’orsatèr
- Los aulhèrs
- los cans e las aulhas
- Bacús e las Polomas
Los Negres o Lèds
- Los Esquirons
- Los Banderolèrs
- Los Sapurs
- Los « Beròis » : Lo Cavalet, lo Gat, lo Porcatèr, la Cantinèra
- Los Crestadors
- Los Manescaus
- Los Remolaires
- Los Maquinhons
- Los Cauterèrs
- Los Bohèmis
- Los Cosinèrs
- Los Perrequèrs
- Los ramonaires
- Los mestieròts
- Lo barbèr o perruquèr
- Charlatan
- Lo fotografe
- Lo molièr
- Los ceraires e brossaires
- Los mendicaires
- Lo pòrta-Jules
- Los panissaires
- Lo curat e la goja
- Lo gasetèr
- Lo lunetaire
- Lo crofetaire
- Lo lobatèr
- Lo crabèr
- Los escobaires
- Las broishas
- Los Timponèrs
- Las aurostèras
- Los pompièrs
Lo Panteon pirenenc
- Los gigants
- Milharís
- Mulat Barba
- Lo Becut
- Lo Boc negre
- Las Cabòssas
- Trufandec
- Sarra caishau
- Os de mala cama
Los Blancs o Beròis
Lo blanc qu’ei associat a la puretat, a la noblessa, a la disciplina e a l’excelléncia. Los blancs que son los de la tasca, los bons dançaires.
1. Los esquirons blancs
- Simbolica
Que netejan las impuretats de l’aire. Que protegeishen deus desaguís deu cèu : lo pericle, lo huec, la grèla, las ventolèras.
- Ròtle
Que tienen, dreçats, « esquirons » (barras-paraplojas) qui segoteishen a contunhar entà har tindar las esquiras. D’autes, per dus, que pòrtan barras de husta on son penuts metaus.
- Costume
Longas tunicas de tela ecrua dab ua trena larja de teishut multicolòr au golet e qui cad sus l’espatla.
Trena autorn deu cap.
Camau e dolheta deu medish teishut dab bandas multicolòras.
Maquilatge blanc e roi deus pòts.
Barras d’esquiras.
2. Los abans-corrièrs
- Simbolica
Qu’exprimeishen la credença de l’òmi en las fòrças irracionaus. Que netejan las impuretats de la tèrra en acaçant las paurs e los maishants esperits (tèrratrems, erupcions,…)
- Ròtle
Qu’escoban lo sòu davant deu cortègi segon ua coregrafia rituau.
Qu’anonçan l’arribada de la Pantalonada a la faiçon deus guardacomuns en cridant dens un pòrtavotz :
« Avís au public
Tot cadun qu’a un melic
Los uns que l’an gran
Los autes que l’an petit »
- Costume
Tunica ampla qui baisha dinc au jolh, blua nueit pingorlada dab ua colareta jauna raportada. Pantalon jaune o roi. Petit bonnet tricòrn roi ondrat d’un pompon.
Escobeta de rafià multicolòr. Pòrtavotz en penent.
Maquilatge color huec.
3. Los questaires
- Ròtle
A pè, a chivau o sus chancas, qu’an ua grana canavèra qui ténen decap au public e decap a las frinèstras de las maisons, com se hasè quauque còp, entà s’amassar sòus e avitalhas.
- Costume
Qu’an un pantalon negre e ua vèsta blua ondrada de motius tradicionaus argentats sus las manjas e su la rea.
Plastron blanc dab decoracion argentada.
Bonet negre galonat d’argent parièr com lo pompon. Cauçuras negras.
Au cap de las canavèras bluas e argentadas que penen petits cònes de teishut.
Taus chancaires, costumes de creacion.
4. Los fesilhèrs
- Simbolica
Qu’incarnan l’ordi, la disciplina. Qu’ei loa volontat de conquista.
- Ròtle
Qu’escarneishen la fonccion ; que son disciplinats mei qui non cau.
Quauque còp que balhavan lo signal de partir dab ua pistoletada tirada a la capsus. En cap de la Pantalonada, sus ua linha qu’aucupan tota la larjor de l’arrua. Lo capdau qu’ei au miei. Que parlan dab lo shiulet lor e que bracejan hèra. Qu’esparteishen la hora entà perméter a la Pantalonada de passar. Que Que regulan l’anar deu cortègi. Aus estancs que’s pòden amassar entà cantar.
- Costume
Pantalon negre
Vèsta shens manja qui’s passa peu cap e qui s’estaca suu costat ; qu’ei de velós costut blu, barrat de bandas en simili roi.
Espatletas rojas raportadas galonadas de blanc ; que son de color aur tau capdau.
Lo quèpi qu’ei blu e hèra haut, dab bandas arrojas e corregeta au còth. Qu’ei roi tau capdau.
Guants blancs.
5. Los banderolèrs blancs
- Simbolica
Lo drapèu que simboliza l’apartenéncia a un grop o a l’autoritat qui representa (país, vila, senhoria…)
- Ròtle
Lo drapèu blanc qu’ei davant. Lo banderolèr que’u hè virolejar dens un sens puish dens l’aute quan cambia de man. Darrèr que segueishen, alinhats, tres drapèus biarnés.
- Costume
Vèsta e pantelon negres, bonet blanc deb pompon e galon negres, carrat a carrats blus.
Drapèus : un petit blanc e tres biarnés (dus petits e un hèra gran)
6. Los tabardaires
- Simbolica
La tabardada que figura lo son primordiau de la creacion de l’univèrs. Qu’ei la votz de las poténcias protectoras qui emparan las riquessas de la tèrra.
- Ròtle
Que balhan lo son ritme au cortègi : ritme qu’ei lent, solemne e ensabataire.
- Costume
Tienguda tradicionau deu musician de las hèstas locaus.
Camisa blanca, pantalon blanc, cinta de teishut roja, bonet roi e carrat.
Pantalon blanc e un bonet roi hauçat de ribans jaunes baishant dens la rea.
7. Los Pantelons
- Simbolica
Qu’ei l’ordi, la disciplina.
- Ròtle
Que balhan lo lor nom a la Pantalonada. Que dançan lo Pantelon e que son sovent perturbats peus Arlequins.
- Costume
Pantalon blanc e camisa blanca dab manjas emberogidas de nods de ribans. Cinta jauna o roja. Espartenhas ? Bonet a pompons jaunes o rois seguent la color de la loa cinta.
Baston qui simboliza lo vielh floret.
- Dança
Lo Pantelon.
8. Los Arlequins
- Simbolica
Las legendas medievaus qu’assimilavan Arlequin a un maishant gèni, un diablòt nueitau, mauhasent, d’on vien la masca negra qui pòrta tostemps.
Qu’èra encredent, praube e vestit de perrecs. Que cosè tròç de teishut entà escóner los horats. Deviengut lo mei viu de la comedia dell’arte, rusat e cinic, lo costume son que s’ei estilizat : triangles simetrics, puish losanges rois, jaunes, blus e verds.
Joen, Arlequin que guardava las vacas dab un baston aperat « la bata d’Arlequin ».
- Ròtle
Grop de dançaires miei-borlesc qui segueish los Pantelons.
Que’us escarneishen quan dançan en tot ensajar de’us hicar en dificultat.
- Costume
Vèsta e pantalon a losanges de colors desparièras.
Mieja masca negra o mascarat de negre.
- Dança
Saut de satan.
10. Los pastors
- Simbolica
Que représentan lo monde pastorau (vaquèrs e aulhèrs de la montanha)
- Ròtle
Que mian los lors tropèths. Que hèn un passacarrèra.
- Costume
Omi en vestit de tribalh : camisòla blua, pantelon fonçat, bonet.
Hemnaen vestit de tot dia : jupa longa, blosa, cabilh, còha blanca e capulet negre.
- Dança
Branlo
11. Los Beròis blancs
La cantinièra
- Simbolica
Qu’incarna la hemna liberada.
- Ròtle
Qu’ei un òmi desguisat en hemna autoritària e cridassèra, dab fòrmas generosas qui n’a pas hred aus uelhs. Mestressa de Sent Pançard, qu’ei l’enemiga jurada de Carronha.
- Costume
Vèsta blua galonada. Jupa roja, devantau blanc, casabèr blanc, cohada d’un beròi capèth. Que dança dab suu braç un barricòt. Que brandeish un mocader.
- Dança
Dança deu veire, Matelòta e Gavòta.
Lo porcatèr
- Simbolica
Qu’ei la virilitat e la poténcia associadas a la sang roja de la vita. Lo son baston que simbolizaré un vit. Las esquiras de la soa cinta qu’anonçan l’arribada soa ; qu’ei eth qui desvelha los sens. Qu’ei un venedor de pòrcs, un personatge rutilant (lo pòrc qu’ei simbèu de riquèr).
- Ròtle
Qu’ei fièr. Qu’ei un hemnassèr. Que las va decap a totas.
- Costume
Vèsta roja dab un magnific plastron e ua culòta negra.
Garramachas brocadas de lan.
Bonet roi, ondrat de galons e de pomponets rois e jaunes.
Ua larja cinta roja e un enorme pòrtabilhets.
Ua flinga o un nèrvi de bueu.
- Dança
Dança deu veire e Gavòta.
Lo cavalet
- Simbolica
Lo chivau qu’ei simbèu de fertilitat e d’abonda, de poder creator, de fòrça sexuau.
- Ròtle
Lo dançaire qu’imita los arreguitnets deu chivau en tot tiéner lo cavalet peu còth o las guidas.
Que’s tien de plan.
Jòc de ròtle n°1 : dab los Manescaus
Que torteja. Los manescaus que l’atiran dab civada. Que’u cerclan, que’u gahan e que’u herran dab lo lor martèth, ua pinça, e un hèr. Lo cavalet que torna partir shens tortejar.
Jòc de ròtle n°2 : dab los crestadors
Los crestadors que temptan de’u crestar. L’un qu’ensaja deu gahar en téner ua còrda pertèrra mes lo Cavalet que sauta a cada còp per dessús l’obstacle. Lo capdau crestador qu’ensaja au son torn. Ne se’n tira pas miélher. Que demanda au son emplegat de si tornar ; aqueste còp qu’i arriba. Mentre que’u crestan, los crestadors getan los colhons a la capsús : duas pomas de tèrra. Los bohèmis que s’i aborreishen. Lo cavalet que vacilha, sustiengut peus crestadors. Las fòrças soas que’u tornan chic a chic. Guarit qu’executa ua seguida de sauts triscats.
- Costume
Vèsta roja emberogida de galons jaunes daurats. Lo chivau jupon qu’ei hèit d’ua carcassa rectangulari de husta o de vimi arrecobrida de teishut e d’un volant de dentela suu torn qui baisha dinc aus jolhs deu dançaire. Suu devant de la carcassa qu’ei fixat, peu còth, un petit cap de chivau dab petitas guidas.
- Dança
Dança deu veire e Gavòta
Lo Gat
- Simbolica
Qu’incarna au còp lo ben e lo mau, çò qui s’explica per la soa faiçon doça e escusèca.
Aqueth personatge que tira lo son nom de l’accessòri que manipula, « lo gat », simbèu de vivacitat, de tonère : en se desplegant qu’escarneish lo gat qui sauta. Qu’ei sensat atirar la ploja capsús las futuras lhevadas.
- Ròtle
Qu’ei un bon dançaire, un personatge amusant. Panaire com un gat, que subtiliza los objèctes, pechica e tesica las hemnas dab lo son apèr.
- Costume
Pantalon jaune tot galonat. Vèsta blua decorada de minuscules nods de ribans jaunes e verds.
- Dança
Dança deu Veire e Gavòta
12. Lo Monsur e la Dauna
- Simbolica
Qu’ei l’autoritat.
- Ròtle
Que representan lo monde urban, la digitat borgesa de qui cau. Que saludan cortesament lo public. Que son eths qui pagavan las despensas de la Pantalonada e qui ordenava lo cortègi.
Que son lhèra bons dançaires.
- Costume
Eth : redingòta, cana pomerada, haut de fòrma, guants…
Era : rauba, capèth, ombrèla…
- Dança
Lo quadrilh e Tica-Marion dab lo Paisan e la Paisana.
13. Lo Paisan e la Paisana
- Simbolica
Qu’ei la rason de la tèrra.
- Ròtle
Qu’ei lo monde rurau dens la soa simplicitat ; lo son anar naturau, la soa gaujor de víver. Qu’ei eth qui miava quauque còp la catava de Sent Pançard.
- Costume
Eth : camisòla blua, pantalon de tribalh arrajat, bonet negre e agulhada.
Era : rauba paisana dab un devantau, carrat suu cap.
- Dança
Lo quadrilh e Tica-Marion dab lo Paisan e la Paisana.
14. La poralha
- Ròtle
Tropa numerosa e tapatjaire deus mainats de l’arrua qui cantan lo pica hòu
Pica hòu hòu hòu
Pica palha palha palha
Pica hen hen hen
Las iròlas que hèn ben
E los esquilhòts tanben
Si no’m plenhatz lo sacotet
Que’vs panaram lo mainadet
- Costume
Vestit de petit biarnés : camisòla o devantau.
- Dança
Lo Jan Petit e la farandòla
La Cort deu Rei
1. Lo grop Sent Pançard
Sent Pançard
- Simbolica
Qu’amuisha l’estat de deliquescéncia e las contradiccions de la societat.
- Ròtle
Qu’ei lo rei deu carnaval : joviau, hestaire, galafre, orgulhós, au còp generós e profieitaire. Que « cèrca » lo monde dab las soas otranças verbaus. Sus la careta soa, que parada tot au long deu cortègi shens saber çò qui l’aten.
Jòc de ròtle n°1 : dab lo mètge
Qu’ei victimi de divèrs atentats. Alevat, que braceja e crida la dolor soa ; que s’esvaneish. Lo son mètge personau que’s precipita e qu’ensaja de’u sauvar ; arren a har. A la deseperada, aqueste que’u hè béver ua bona rasada de vin blanc qui l’arreviscòla.
Jòc de ròtle n°2 : dab Quaresma
Que’s tien a l’argüeit darrèr Sent Pançard e que tempta, de quan en quan de pujar sus la carreta tà l’i panar la plaça. Quan i arriba, que’s pataquejan, mes cada còp qu’ac deisha. Que hè sentir las soas sardinas a Sent Pançard qui l’acaça dab lo son scèptre.
- Costume
Vestit dab riquèr : camisa blanca matalassada dab un magnific plastron e dentela a las manjas. Pantelon emborrat e gilet assortit dens los tons rois e aur. Que pòrta ua corderada de saussissas, l’efigia de Sent Porquin autorn deu còth, d’enòrmas bagas aus dits e ua corona.
Carronha
- Simbolica
De per lo son anar que simboliza la permanéncia deu quarèsma.
- Ròtle
Hemna de Sent Pançard, qu’ei ariçada e, a tot punt de vista, opausada au son espós. Que velha sus eth gelosament, que’u refrena e que’s desespèra deu sòrt que l’an reservat.
- Costume
Vestida de faiçon austèra : màntol negre, petit capèth, mantilha, gran mocader blanc…
Quaresma
- Simbolica
Qu’ei l’anti-jòia ; qu’ei prude. Que personalisa la fin deu carnaval e l’entrada dens lo periòde magre shens carn ni vin. Aqueth periòde que dura quaranta dias, qu’ei lo perqué deu son nom : Quaresma.
- Ròtle
Personatge magre, desmanegat. Que vòu préner la plaça de Sent Pançard. Que jòga au dreiturèr en combàter la desbaucha e la luxura.
Jòc de ròtle dab Sent Pançard
Que’s tien a l’argüeit darrèr Sent Pançard e que tempta, de quan en quan de pujar sus la carreta tà l’i panar la plaça. Quan i arriba, que’s pataqueja, mes cada còp qu’ac deisha. Que hè sentir las soas sardinas a Sent Pançard qui l’acaça dab lo son scèptre.
- Costume
Longa camisòla blanca, grasilha a la man, pòrrets dens la rea, paraploja ubèrt dab sardinas estacadas a las balenas.
Lo mètge
- Simbolica
Qu’ei l’equilibre deu còs e de l’esperit.
- Ròtle
Qu’ei Culape o Cul-Glape, lo mètge personau de Sent Pançard. Un borgés dein ventorrut, pausat, calme, hèra professionau. Qu’a hòrt a har dab la soa celèbra practica.
Jòc de ròtle n°1 : dab los cauterèrs
Los bohèmis que persegueishen Pichon qui a raubat quauquarren au son patron ; que’u gahan e que’u matan. Consternacion. Qu’apèran a Metge-Culape qui decida de l’operar. Que l’obreish lo vente e que’n tira longors impressionantas de budèths simulats per crambas a aire de bicicleta. Pichon ne’s desvelha pas, lo mètge qu’ensaja lavetz un darrèr remèdi : que’u hè petar un petard au cuu. Aqueste que sauta, mei gualhard que jamei.
Jòc de ròtle n°2 : dab lo barbèr
Lo barbèr qu’installa quauqu’un deu public (un complici) sus un caisheton entau rasar. Que li estaca ua grana tavalha autorn deu còth, que’u sablona dab hèra de mossa a rasar e que’u rasa dab un gran rasèr de husta. Malestrugament que’u trenca la ganurra. Lo Mètge qu’arriba en córrer e après mantuns ensais infructuós entau reviscolar, que’u torna a la vita en li hicant un papèr en.huecat dens la bragueta.
- Costume
Vestit a la mòda de la vila : perdessús o costume fonçat, clucas redondas, mòstra a borset, capèth melon, sacòta negra, accessòris…
Los Palhassas
- Simbolica
N’arrespèctan nada règla de qui’s trufan per l’arríder e l’ironia.
- Ròtle
Que constitueishen la guarda au ras de Carnaval. Que son los hòus deu rei, los pitres. Que viran autorn de la soa catava. N’esitan pas a ridiculisà’s tà har arrider lo monde. Que hèn grimaças, culhevets e pièlas.
- Costume
Pantelon e tunica de tela de jute borrats de palha, capèth de palha, cinta de ficèla.
2. Lo grop ors
L’ors
- Simbolica
Qu’ei lo simbèu de la sexualitat mascla e bèstiau, lo temptator de la carn, tau clergat lo diable. Qu’annonça lo retorn deu printemps.
- Ròtle
Que dança avisadament, mes de quan en quan que s’escapa, sia tà sautar sus ua hemna deu public, sia entà panar un anhèth. A cada còp l’orsatèr qu’intervien.
Jòc de ròtle dab l’orsatèr
L’ors qu’ei estacat a duas cadenas e que’s quilha en se tiéner a ua barra de cornièr. L’orsatèr que’u hè dançar dab lo son tamborin. Que pòrta mainatges sus la rea entaus guarir d’uas malaudias e de la paur.
- Costume
Combinason e masca d’ors en peu marron.
L’orsatèr
- Simbolica
Qu’ei l’òmi civilizat qui pren pè sus la bestialitat.
- Ròtle
Qu’ei lo mèste de l’ors. Que’u hè dançar en tot trucar sus un tamborin rond a pèth. Que hè pujar los mainatges sus la rea deu son animau entaus guarir d’uas ma laudias e de la paur. L’orsatèr que suenha tanben los raumatismes en demandant a l’ors de trepejar los malauts cocats a tèrra. Que ven peus d’ors tà’s protegir de la rauja e plan d’autas potingas tà tornar balhat fòça, vigor ( baumes, greish e auta Viagrà).
- Costume
Vèsta e pantalon a flors, un gran baston de cornièr a ua man e de l’auta que tien l’ors dab duas cadenas ; l’ua fixada au nas, l’auta a la canaula.
Dens la soa musèta en penent que pòrta los remèris.
L’aulhèr, los cans e las aulhas
- Simbolica
Qu’ei la rason e la vigilància. En pr’amor que coneish las estelas, que torna tostemps trobar lo son camin dab lo son tropèth.
- Ròtle
L’aulhèr (que pòden estar mantuns) que mia lo son tropèth. Qu’a hòrt a har entau tiéner amassat. Que’u defen de las atacas de l’ors. Totun que va pèrder anhèths : actors cubèrts de pèths d’aulhas.
Las aulhas que belan en seguint l’aulhèr, gropadas e sarradas las uas contre las autas. Còps que i a, que s’escapan en coda l’i sèga.
Jòc de ròtle / Jeu de rôle
Quan l’ors atacae, que’s refugian contre l’aulhèr qui las defen dab lo son baston. L’ors que’n gaha ua quil va temptar de minjar a l’estrem dens lo public en se couchar sus era. Mes l’orsatèr e l’aulhèr qu’interviénen tà la sauvar ; l’orsatèr que s’excusa.
- Costume
L’aulhèr : capa sus un gilet en pèyh de moton o camisòla blua, paraploja d’aulhèr, biaça, baston, bonet…
3. Bacús, las Polomas e los vinhaires
- Simbolica
Diu de la vit, deu vin, de la renavida sasonèra mes tanben de la desprestida e de l’exuberància. Que simboliza la fin de las inibicions, de las repressions, de las retiengudas.
- Ròtle
Embriagat per l’arcòl, Bacús, pitat sus ua barrica portava per ua catava, qu’ei au cèu au demiei de las soas Polomas, qui non dèishan de l’abeurar. Aqueras que beven hèra. Bacús qu’espia, beat, lo descadenament quiprovòca l’embriagèra. Que’s brusan aus sons pès e que baishan regularament dens lo public, lascivas e sensualas, entà l’auherir vin.
Los vinhaires que hèn rotlar barricas.
- Costumes
Poloma : tienguda vaporosa de tule color pastèl.
Bacús : combinason verda dab huelhas de vit e gaspas d’arrasim, corona de verdura e d’arrasim.
Los vinhaires : capèth de palha, pantelons a bertèlas, camisa a carrèus.
Los Negres o Lèds
Lo negre qu’ei associat a l’impuretat e au cascantèr. Qu’ei en pr’amor d’aquerò qu’aperam negres tots los qui practican un mestièr ambulant, forçadament cascantejant ; estrangèrs de passatge shens nat domicili conegut.
1. Los esquirons negres
- Simbolica
Los parions deus esquirons blancs. Que « netejan » las impuretats de l’aire. Que protegeishen deu maishantèr deu cèu : lo pericle, lo huec, la grèla, las ventòrlas…
- Ròtle
Que segoteishen Esquirons (cònes decorats au cap d’un manjo) tà har sonar esquiretas.
- Costume
Long costume filifòrma en jersey negre e blanc, emberogit de pompons rois e jaunes dab un arcèu au còth, l’aute en baish. Lo capèth qu’a la fòrma d’un còne recubèrt deu medish teishut dab pompons.
2. Los banderolèrs negres
- Simbolica
Lo drapèu que simboliza l’apartenéncia a un grop e a l’autoritat qui representa (divina, senhorau, territoriau…).
- Ròtle
Lo drapèu negre qu’ei davant. Lo banderolèr que’u hè virolejar dens un sens puish dens l’aute quan cambia de man.
Darrèr que’s tròban, alinhats, tres drapèus occitans : dus petits autorn d’un gran. Los banderolèrs que marchan en tot har virolejar lo lors drapèus. Los moviments que son ample entau gran.
- Costume
Bonet negre dab pompon e galon argentat, vesta e pantelon negres, carra blu a carrèus.
Drapèus : un petit negre e tres drapèus occitans, dus petits e un hèra gran.
3. Los Sapurs
- Simbolica
Qu’incarnan lo don de si medish.
- Ròtle
Los parions deus fesilhèrs. Que marchan en en linha sus la largor deu camin e que hèn lo passatge au cortègi en estrémer los obstacles, ua destrau pausada sus l’espatla dreta.
- Costume
Un gran devantau de cuèr blanc dab engençaduras identitaris. Garramachas en pèth de moton, un haut bonet dab peus (lo colback ), guants blancs, ua grana destrau tota de husta : manjo e hèr pintrats de negre, l’extremitat deu manjo e lo talhant en blanc.
- Dança
Lo pas d’Estiu
4. Los Beròis negres
La cantinièra
- Simbolica
Qu’incarna la hemna liberada.
- Ròtle
Qu’ei un òmi desguisat en hemna autoritària e cridassèra, dab fòrmas generosas qui n’a pas hred aus uelhs. Mestressa de Sent Pançard, qu’ei l’enemiga jurada de Carronha.
- Costume
Vèsta, jupa e devantau negres, casabèr blanc, cohada d’un beròi capèth. Que dança dab au braç un barricòt. Que brandeish un mocader.
- Dança
Dança deu veire, Matelòta e Gavòta.
Lo porcatèr
- Simbolica
Qu’ei la virilitat e la poténcia associadas a la sang roja de la vita. Lo son baston que simbolizaré un vit. Las esquiras de la soa cinta qu’anonçan l’arribada soa ; qu’ei eth qui desvelha los sens. Qu’ei un venedor de pòrcs, un personatge rutilant, lo pòrc qu’ei simbèu de riquèr.
- Ròtle
Qu’ei hèra fièr. Qu’ei un hemnassèr. Que las va decap a totas.
- Costume
Vèsta roja dab un magnific plastron e ua culòta negra.
Garramachas brocadas de lan.
Bonet roi, ondrat de galons e de pomponets rois e jaunes.
Ua larja cinta roja e un enorme pòrtabilhets.
Ua flinga o un nèrvi de bueu.
- Dança
Dança deu veire.
Lo cavalet
- Simbolica
Lo chivau qu’ei simbèu de fertilitat e d’abonda, de poder creator, de fòrça sexuau.
- Ròtle
Lo dançaire qu’imita los arreguitnets deu chivau en tot tiéner lo cavalet peu còth o las guidas. Que’s tien de plan.
Jòc de ròtle n°1 : dab los Manescaus
Que torteja. Los manescaus que l’atiran dab civada. Que’u cerclan, que’u gahan e que’u herran dab lo lor martèth, ua pinça, e un hèr. Lo cavalet que torna partir shens tortejar.
Jòc de ròtle n°2 : dab los crestadors
Los crestadors que temptan de’u crestar. L’un qu’ensaja deu gahar en téner ua còrda pertèrra mes lo Cavalet que sauta a cada còp per dessús l’obstacle. Lo capdau crestador qu’ensaja au son torn. Ne se’n tira pas miélher. Que demanda au son emplegat de si tornar ; aqueste còp qu’i arriba. Mentre que’u crestan, los crestadors getan los colhons a la capsús : duas pomas de tèrra. Los bohèmis que s’i aborreishen. Lo cavalet que vacilha, sustiengut peus crestadors. Las fòrças soas que’u tornan chic a chic. Guarit qu’executa ua seguida de sauts triscats.
- Costume
Vèsta roja emberogida de galons jaunes daurats. Lo chivau jupon qu’ei hèit d’ua carcassa rectangulari de husta o de vimi arrecobrida de teishut e d’un volant de dentela suu torn qui baisha dinc aus jolhs deu dançaire. Suu devant de la carcassa qu’ei fixat, peu còth, un petit cap de chivau dab petitas guidas.
- Dança
Dança deu veire.
Lo Gat
Simbolica
Qu’incarna au còp lo ben e lo mau çò qui s’explica per la soa faiçon doça e escusèca.
Aqueth personatge que tira lo son nom de l’accessòri que manipula, « lo gat », simbèu de vivacitat, de tonère : en se desplegant qu’escarneish lo gat qui sauta. Qu’ei sensat atirar la ploja capsús las futuras lhevadas.
- Ròtle
Qu’ei un bon dançaire, un personatge amusant. Panaire com un gat, que subtiliza los objèctes, pechica e tesica las hemnas dab lo son apèr.
- Costume
Pantalon negre. Vèsta negre decorada de nods argentats.
- Dança
Dança deu Veire
5. Los crestadors
- Simbolica
Que simbolizan la dominacion de l’ òmi suu monde animau. Lo roi deu costume que rapèra la sang.
- Ròtle
Que son eths qui crèstan las bèstias. Que passan anèths au nas deus pòrcs entà que non lauran pas la tèrra. Que jògan, sus un shiulet de crestador, petitas melodias entà s’anonciar.
Jòc de ròtle n°1
Que hèn seguir un pòrc sus rotletas. Aqueth n’ei pas maset. De plaça en plaça que’u crestan en escarnin lo son crit e en amuishant las soas proprietats.
Jòc de ròtle n°2
Dab los bohèmis
Lo capdau crestador e lo son emplegat que marchan en se tiéner per las espatlas. Que beven vin a la bota. L’emplegat que hè ua segotida malurosa, lo patron qu’ei esguinchat.(Que’s pòden tanben balhar mutuaument a béver dab tant de desestruguèr que cadun qu’envia lo jet de vin sus la cara de l’aute). Que prenen enfin posicion cap a cap e lo musicaire que jòga lo Patac.
Jòc de ròtle n°3
Dab lo Cavalet
Los crestadors prenen las loas disposicions entà crestar lo cavalet. Que temptan deu gahar en téner ua còrda per tèrra, mes aqueste que sauta a cada còp per dessús. Fin finala que’u gahan. Pendent la castracion, los crestadors que jetan los colhons a la capsús ; duas pomas de tèrra sus lasquaus dus bohèmis e s’aborreishen. Lo cavalet vacilha sustiengut peus crestadors. Las fòrças que li tornan drin a drin. Guarit, que hè ua sefuida e triscats.
- Costume
Vèsta roja e pantelon negre, gran chapèu negre, cinta roja.
Ua biaça dablo dequerò du crestador, un shiulet crabèr penut au còth.
- Dança
La Fricassèira o Patac
6. Los manescaus
- Ròtle
Que deambulan dens l’arrua en arrossegant hèrs suus sò.
Jòc de ròtle n°1
Que van cercar ua persona deu public qui hen seguir costat de l’enclumi tà la herrar. Aquesta que’s tien a la talha de dus manescaus ; un tresau que’u tien l open mentre lo patron tempta deu herrar, ajudat peu son aprenedis qui’u hè passar los claus. Aquò, plan segur, en guardà’s deus reguitnets maishants.
Jòc de ròtle n°2
Dab lo cavalet
Los manescaus qu’atiran lo cavalet, qui torteja, dab civada. Que l’encerclan, que’u gahan e que’u herran dab lo lor gran martèth, la grana pinçà e lo gran hèr. Lo cavalet torna partir shens tortejar.
- Costume
Blu de tribalh, devantau de cuèr, camisa a carrèus, bonet negre.
Apès de manescau : pinças, martèths, enclumi, hèrs.
7. Los remolaires o ganhapetits
- Ròtle
Patron e obrèrs que prepausan lor lo serviçi entà agusar tot çò qui’n pòd estar : cotèths, cisèus, paraplojas, canas, pès…
Jòc de ròtle
L’obrèr que’s hè cridar peu son patron pr’amor ne vira pas l’esmola dens lo bon sens. Lo patron que l’i amuisha lo sens dens loquau e cau virar mes l’obrèr que’s trompa de tota bona fe pr’amor qu’ei en faça ; aquera incomprehension que degenèra en patac.
- Costume
Pantalon e vèsta de tribalh (« blus » fatigats), ua esmola, un bonet, cisèus en penent au còth.
- Dança
Que participan a las granas danças : sauts, branlos e farandòla.
8. Los maquinhons
- Simbolica
Qu’ei lo sosmaquèr, lo faussèr, la rusa
- Ròtle
Chic escrupulós en ahars, qu’emplègan faiçons de mahutre entà véner lo lor bestiar. Que crompan tà d’arren e que tornan véner hèra car.
Jòc de ròtle
Un actor que pòrta suu cap un casque dab dus grans còrns de vaca. Qu’ei estacat per ua cadena e tiengut per un paysan qui discuteish dab lo maquinhon deu prètz de venta dab grans bracejadas e grimaças. Ne se’n avienen pas e que hèn au patac dab la loas agulhadas. La vaca que’n profièita taus dar còps de còrn dens lo cuu. L’ahar hèit, que’s trucan de man, que sorteishen los pòrtabilhets, que comptan los sòus e que beven a la bota.
- Costume
Blosa negra, pòrtabilhets espés, bonet, baston.
- Dança
Lo Peiroton en sautant per dessús l’agulhada o lo bonet.
9. Los cauterèrs
- Ròtle
Qu’apedaçan los cautèrs e autes vaishèths traucats. Que son tres personatges principaus :
Caban lo patron (deu vèrbe cabar : hicar un hons a un vaishèth). Que devisa sus l’actualitat deu vilatge. En generau, que s’assabenta sus las causòtas qui s’i son passadas e qu’ac torna sortir de faiçon satirica. N’arrèsta pas de cridar los sons obrèrs : « cridar com un cauterèr ».
Popon (diminutiu de Jausepon, petit Jausèp) l’obrèr docile : qu’ei seriós au tribalh.
Pichon (lo petit) lo vailet coquin : que pòrta los cautèrs traucats. N’arrèsta pas de grimacejar, de díser peguessas, de hicar desordi e d’amastocar lo son tribalh.
Jòc de ròtle dab lo mètge e los bohèmis
Caban, lo patron que vanta la qualitat e la rapiditat deu tribalh. Un monsur que’u hida un cauteron traucat tà l’apedaçar. Mentre que Popon l’obrèr e Pichon lo vailet e’s hican au tribalh, Caban qu’arpenteja de long en larja, impacient. Per darrèr Pichon que’s trufa d’eth, que’u tira la cadièra quan se vòu assèder. Lo tribalh n’avança pas guaire. Caban qu’ei exasperat peu longuèr de Popon qui s’aplica tant qui pòd. Fin finala que torna lo cauteron au client. Aqueste que l’espia e que ved lo dia au trubèrs. Qu’i planta la soa cana e qu’amuisha lo horat n’ei pas estat plan boçat. Enmalit que torna balhar lo cauteron a Caban qui crida los sons emplegats. Aquestes que s’arcastan mutuaument la responsabilitat deu maishant tribalh. Per la fin Popon qu’ei acusat ; qu’ei renviat. Pichon qu’a lavetz l’idea de boçar lo horat dab lo son bonet. Lo Monsur qui non ved pas mei passar la lutz que’s dèisha borrar e que paga en lançar cap au cèu pèças d’argent. Pichon qui rondaleja per aquiu que pana las pèças e huej. Los bohèmis que’u persegueishen, que’u gahan e que’u matan. Consternacion ; qu’apèran lo Mètge-Culape qui decideish de l’operar. Pichon ne’s desvelha pas. Lo mètge qu’ensaja un darrèr remèri : que’u hè petar un petard au cuu ; Pichon que’s torna lhevar, mei gualhard que jamei.
- Costume
Caban lo patron : blu de tribalh, camisa blanca, caravata, bonet, bèth pòrtabilhets, libe de comptes espés e un gran par de clucas.
Popon : blu de tribalh (pantalon, vèsta), bonet.
Pichon : blu de tribalh (malinas) casqueta.
- Dança
Los Cauterèrs
10. Los bohèmis
- Ròtle
Qu’ei ua « tribú bohemiana » dab ua reina e un senhor, capdau de banda, qui conta los sons esplèits. Que son grandós e que provòcan desordis. Que parlan mau e que son vulgars dens lo lor anar. Que panan hemnas e mainats.
Jòc de ròtle n°1
Las hemnas que predisen l’aviéner en léger dens las linhas de la man deus espectators.
Jòc de ròtle n°2 : dab los crestadors
Pendent la castracion deu cavalet que s’aborreishen suus colhons ( duas pomas de tèrra getadas a la capsús).abans de huéger.
Jòc de ròtle n°3
Los bohèmis que hèn a nhica-nhaca tà ua sola prometuda : Charmantina. Arron ua discutida que conviénen de la tirar au sòrt. Lo capdau que traça ua linha au sòu. Los pretendents que lançan ua pèira, cadun au son torn. Lo qui arriba lo mei pròche de la linha qu’empòrta la prometuda. Mes aquera, dab l’ajuda de las amigas qui destrigan los autes pretendents, qu’apressa dab lo pè la pèira deu gojat preferat. Lo sòrt que s’ei prononçat, lo capdau que la « balha » au son amic.
- Costume
Omis : camisa a flors, carrat suu cap o capèth de cuèr, boclas d’aurelhas.
Hemnas : raubas longas, cabilh, carrat suu cap, jòc de cartas, bola de cristau.
11. Los cosinèrs
- Ròtle
Que tesican lo monde dab ua veishiga de pòrc, dab patas de porets… penuts a ua grana horqueta. Qu’an granas topias dab maishantas preparacions qui ensajan de har gostar au public.
- Costume
Vestits de cosinèr, tòca e accesòris : horquetas, gahas, caishòlas…
- Dança
La Matelòta
12. Los perrequèrs
- Ròtle
Que tiran ua carriòla suscargada de pelhas e de herralha qui non deishan de càder. Qu’amassan tanben las plumas de guits, d’aucas e tanben las sedas deus pòrcs.
- Costume
Perrecs, sacs de plumas, carriòla conhida de herralha.
13. Los ramonaires
- Ròtle
Que s’apèran Ramon e Ramoneta. Que pòrtan ua escaleta, un ariçon o ua trene de gèire. Que ramonan tot çò qui’n pòd estar. Qu’arromègan a contunhar e que s’engulan en permanença sus la faiçon d’accionar l’ariçon.
- Costume
Cara e vestit de tribalh negres de soja, ariçon, escaleta. Carrat nodat suu copet
14. Los mestieròts
Lo barbèr o perruquèr
- Ròtle
Jòc de ròtle : dab lo mètge
Qu’installa quauqu’un deu public (un complici) sus un caisheton enta’u rasar. Que’u noda ua grana tavalheta autorn deu còth, qu’u sablona dab hèra de grama de rasar e que’u rasa dab un gran rasèr de husta. Malestrugament, que’u trenca lo còth. Lo mètge-Culape qu’arriba en córrer e après mantuns ensais infructuós enta’u raviscolar, que li torna la vita en li hicant un papèr en.hlamat dens la bragueta.
- Costume
Peu gominat, blosa blanca, servieta blanca suu braç, gran rasèr de husta, enòrme bichon, enòrme herrat de grama de rasar. Un fautulh rotlant.
Charlatan
- Ròtle
Qu’ei un personatge vermiós, mauclar. Que s’enquereish de la santat deu monde e que balha consultacions fantasiosas en prescríver remèris pècs. Qu’a un complici qui jòga au malaut e qui guareish suu pic.Que s’arrosèga ua carriòla e que cèrca, en de balas, a véner los sons remèris e untamis de pacotilha, de mau créder, deus quaus arrens non vòu e aus quaus arrens non cred : hava magica, elixirs divèrs e infames, prova de composicion soa etc…). Que pòrta un bèth libe devath deu braç. Quan parla que segoteish nèrviosament ua tringòla.
- Costume
Un gran màntol negre, un gran capèth, un bèth libe e ua carriòla.
Lo fotografe
- Ròtle
Que fotografia lo monde deu public. Que’us hè pausar e que’us arròsa dab un pistolet d’aiga esconut devath lo ridèu negre deu son aparelh fotografic.
- Costume
En vilanèr, estile anglés dab aparelh foto sus pè.
Lo molièr
- Ròtle
Que pòrta sacs de haria sus lo son aso a qui e parla e balha vin a béver. Que shiula de contentèr.
Jòc de ròtle dab los ciraires e brossaires
Que’s pataqueja dab los ciraires e brossaires qui’u vòlen panar la haria. Que’us balha còps de flinga.
- Costume
Camisa de paisan, blanca de haria. Carrat de cap blanc.
Un aso, un sac de haria, ua flinga.
Los ciraires e brossaires
- Ròtle
Jòc de ròtle dab lo molièr
Que panan la haria au molièr e aqueste que’us ramoncina a grans còps de flinga.
Que bròssan lo monde qui an purmèr provat de haria e que’us ciran los solièrs. En partint que presentan la loa dineròla
- Costume
Vèsta negra dreta de satineta. Boeita a ciratge entà s’asséder.
Los mendicaires
- Ròtle
Un coble : l’òmi faus òrb, jòga de l’acordeon, la soa hemnanque hè la manja.
Jòc de ròtle
En tot jogar deu son instrument, l’òmi que susvelha atentativament los dons deus passants. Quan aquestes e son derisòris que se’n pren aus donators, en tradir shens vergonha lo son handicap.
- Costume
Màntols apedaçats, sharpas capèths.
Lo porta-jules
- Ròtle
Que pòrta un pòt de crampa. Que’s sed dessús. Qu’amuisha lo contiengut aus spectators : ua saucissa qui nada dens lo vin. Que trempa ua longa pluma dehens e que la passa suu monde. N’esita pas a har semblant de pishar sus lors lors pès…
- Costume
Qu’ei vestit d’ua camisa de nueit blanca, d’un bonet de nueit. Qu’a ua candela e pòt de crampa. Un sistèma botelha-durita que’u permet de simulat la miccion.
Los panissaires
- Simbolica
Lo partatge.
- Ròtle
Biaças dab chòinas de pan. Que’n balhan tròç au public.
- Costume
Pantalon, sosvèstiment blanc, calòt o carrat suu cap o nodat autorn deu còth.
- Dança
Que participan a las granas danças : sauts, branlos e farandòla.
Lo curat e la goja
- Ròtle
Que compulsa un libe de missa dab fòtos « leugèras ». Que bateja, confessa, prèga a votz hauta, a la demanda. Que pòd aver clergons e mongetas embarrasadas dehens aqueth grop. Que « s’aucupa » de la soa goja.
- Costume
Ua sotana e un libe de missa, ua crotz dab ua hemna a la plaça deu Crist.
Lo gasetèr
- Ròtle
Que lei los jornaus a votz hauta e que hè córrer novelas sovent fantasistas entà atirar l’atencion deu monde. Que ven vielhs armanacs, quasernets de cantas mes tanben pu a gratis.
- Costume
Casqueta, vèsta, pantelon cort e caucetas de lan.
Ua bicicleta o ua carriòla
Lo lunetaire
- Ròtle
Que ven lunetas de tot ordi : bajaulas, clucas.
Jòc de ròtle
Entà véner las lunetas que hè légertxtes escrivuts tot petit qui justifican de cambiar de lunetas. Que’n perpausa un par excepcionau shens veire e hè léger a la soa practica un tèxte escrivut en granas letras. L’ahar qu’ei hèit.
- Costume
Costume escahit e hèra granas lunetas. Cotat suu vente que pòrta ua caisheta a lunetas penuda a ua correja. Qu’ a un miralh.
Lo crofetaire
- Ròtle
Marcadèr ambulant qui ven de tot. Que possa un cròfe a rotletas pleat de merceria, de sosvestits, tresaurs de tot escantilh. Qu’i plonja lo cap purmèr entà trobar l’objecte indispensable.
- Costume
Blosa grisa, bonet, le megòt, lo gredon a l’aurelha…
Lo lobatèr
- Ròtle
Qu’acaça los herums. Que pausa laç. Que pòrta peths en penen a la talha.
- Costume
Pèths suu cap e sus la rea. Laç e pèths de herums.
Lo crabèr
- Ròtle
Que mia lo son tropèth de crabas. Que pòd aver un boc.
- Costume
Camisòla blua, bonet negre, ua craba, un caisheton, un pingòt, un shiulet de crabèr.
Los escobaires
- Ròtle
Qu’escoban e arroganhan après lo monde qui genan lo lor tribalh. Que batalan hèra.
- Costume
Estile « vamp » ou cantonièr.
15. Las brochas
- Ròtle
Que getan embroishadís en traucar monacas dab agulhas.
Qu’an escobas desmanjats ; las uas tienen lo manja, las autas l’escoba. Per la rencontra deus dus que miman l’acte sexuau.
- Costume
Vestit de broishas e escobas, monacas e bròcas.
- Dança
L’Escoba
16. Los timponèrs
- Ròtle
Que son hestassèrs en timpona.
- Costume
Tienguda desbotoada : enòrme caravata rajada o a flors, camisa plapada sortida a mieitat deu pantelon, descohats.
17. Las aurostèras
- Ròtle
Engatjadas entà plorar auròsts. Que cantan cançons coquinas.
- Costume
Totas en negre, cobricap de mantilhas.
18. Los pompièrs
- Ròtle
Que carrussejan ua pompa d’incendi e que s’amusan dab pompas de sulfatar. Que hèn anar ua sirèna d’alarma.
- Costume
Ensemble blanc e longa vèsta roja fonçat dab arrebrac negre.
Capèth dab un plumaish.
Un large cint e un sabre.
Lo Panteon pirenenc
Los gigants e las cabòssas
Que son los dius e los miei-dius de la mitologia pirenenca, de la vielha religion d’abans lo cristianisme. Aqueths personatges gigants que son presents dens los contes e las legendas. Pendent lo carnaval que paradan dab las cabòssas. Que son gigantescs pr’amor, dens lo cap deu monde, los dius, los èròis, los monstres que son tostemps de talha extraordinari. An existit ? Sonque pausada aquera question que hè sorríder. Tà l’anecdòta, retienen que la Bibla que’n sinhala mantun còp l’existéncia ; que seren estats aneantits au moment deu delugi. Ua legenda pirenenca que ditz tanben que seren los descendents deus Atlantas subervivents de l’Atlantida, lo continent engolit.
1. Los Gigants
Milharís
Un hèra vielh aulhèr de 999 ans qui guardava las soas aulhas, en montanha, deu temps on n’èra pas jamei ennevada. Quan cadó la nèu, peu purmèr còp, que demandè a un deus sons hilhs de’n har ua bola e de la tornar enviar a capsús. Lo son hilh que’s trompè e que l’enviè a capvath. Entà arretrobar èrba verda, que caló lavetz baishar. Dab la soa familha que s’installè cantèr d’ua hont cauda.
Mulat Barba
Un patriarca paisan, òrb, dab ua longa barba, qui cotibava los sons camps de hroment capsús de la montanha abans la darrèra glaciacion. Quan la nèu qui non coneishè pas arribè, que sabè qu’anonçava un temps navèth : lo deu cristianisme. Ne suportant pas aquera idea que demandè aus sons hilhs de’u tuar e de l’enterrar per devath de las pèiras. Un còp hèit, aqueths que baishèn tà la valea entà ensenhar aus òmis la cultura deu hroment.
Lo Becut
Aquetg gigant que viu a l’estivèra on guarda los tropèths d’aulhas dab còrns d’aur. N’a pas qu’un uelh au miei deu front mes ua vista hèra bona. Malaja au qui tempta de’u panar ua bèstia entà recuperar l’aur de sons còrs.
Boc Negre
Qu’ei la personificacion deu diable. Lo diable qu’ei ua invencion deu cristianisme qui a transformat tots los vielhs dius en demons. Atau lo diu Pan qu’ei devienut lo Boc Negre dab la soa hemna la craba roja, color deu huec de l’inhèrn. Que son los mèstes deus ponts, dits deu diable, de las aigas adromidas, deus lacs creats per Diu tà englotir los vilatges pagans ; lo lac d’Estaens, de Lordas que son d’aqueths. Lo Boc Negre qu’ei lo mèste de las broishas, qu’ei responsable deus pericles, de la grèla, deu maishant temps.
2. Las Cabòssas
Elles représentent les génies du logis, des êtres invisibles mais omniprésents dans la vie quotidienne.
Trufandec
Blagassèr, trufandèr ; si protegeish las maisons, lo son passa temps qu’ei de har temptar las daunas deus lòcs en las i hant mancar totas las loas recèptas.
Òs en cama
Que passa lo son temps a esbarrir los objèctes de la maison. Qu’ei eth lo responsable de totas las desparidas debudas a l’estorderia e au desordi.
Sarra cachau
Responsable de tots los maus qui’ns podem har : un pic dab lo cotèth, ua petita caduda, ga
